یارادیلان و یازیلان تاریخ رمضان حسینووون  "غربی آذربایجان موهاجیر حؤکومتی:

ایدئیادان گئرچکلییه"  آدلی کیتابی حاققیندا دوشونجه لر

 حسن صفرلی (صفری)

  2007-جی ایلین سون آییندا باکی شهرینده رمضان حسینووون  "اولو یوردوم ایروان" آدلی کیتابی ایشیق اوزو گؤردو. کیتابین بیرینجی جیلدی اصلینده "غربی آذربایجان موهاجیر حؤکومتی: ایدئیادان گئرچکلییه" آدی ایله 2006-جی ایلده بوراخیلمیشدیر. غربی آذربایجان موهاجیر حؤکومتی نین ایدئیا صاحیبلری ایسه رمضان حسینوو و یازیچی- پوبلیسیست آزاد قارادره لیدیر. کیتابین هر ایکی جیلدی نین رئداکتورو و اونا اؤن سؤز یازان دا آزاد قارادره لیدیر.

  کیتابین بیرینجی جیلدی 120 صحیفه ده باکی شهرینده شیرواننشر نشریاتیندا ایشیق اوزو گؤرموشدور.

  کیتابدا آذربایجانین قدیم تورپاقلاری ایروان خانلیغی نین اراضیسیندن صؤحبت گئدیر. بو یئرلر قدیم دؤورلردن آذربایجان تورکونون یاشادیغی اراضیلر اولموشدور. لاکین سون عصرلرده، خوصوصیله گولوستان و تورکمنچای موقاویله لریندن سونرا ایمپئریالیست دؤولتلر همین تورک تورپاغینی موسلمان تورک دونیاسی نین قلبینده یارایا چئویره رک، اونو هر زامان بو بؤیوک میلته تعضیق آلتینه چئویرمک مقصدیله ایستیفاده ائتدیلر. ایروان خانلیغی اراضیسی حسابینا ائرمنیلره دؤولت تشکیلی پلانینی جیزدیلار. موختلیف یئرلردن آزلیقدا اولان ائرمنیلری کؤچوردوب، آذربایجانین ایروان خانلیغی اراضیسینده مسکونلاشدیردیلار و موختلیف اوصوللار، او جومله دن سویقیریم، قووماق و دیگر یئرلره کؤچورمک یولو ایله همین اراضیلردن آذربایجان تورکونو تمیزله دیلر. مقصدیؤنلو شکیلده غرب دؤولتلری نین یاردیمی و روسییانین الی ایله آپاریلان بو ایشین سونوندا ساختا اوصوللارلا ائرمنیستان رئسپوبلیکاسی فورمالاشدیریلدی.  

  یازیچی- پوبلیسیست آزاد قارادره لی "غربی آذربایجان موهاجیر حؤکومتی: ایدئیادان گئرچکلییه"  کیتابینا یازدیغی اؤن سؤزده آذربایجان تورکونون تورپاقلاری نین، خصوصیله ایروان خانلیغی اراضیسی نین ائرمنیلر طرفیندن منیمسنیلمه سینه و بونلارین یازیلماسی نین واجیبلیگینه ایشاره ائده رک، یازیر: "مئته خاقان دئییردی:  "بیز تاریخ یازمادیق، تاریخ یاراتدیق.

  چوخ عجب! تاریخی یاراتماق آزمیش، اونو یازماق دا گرکمیش. مئته یازمادیسا، گولتیکین، بیلگه یازدی. و درد اوندادیر کی، یورغا آتلار کیمی آرخامیزا باخمادان ایره لی چاپیریق و بیر ده گؤروروک کی، آرخامیزدان، تاریخیمیزدن، هم ده آلین یازیمیزدان اوزاق دوشموشوک.

 ایندی سورعت عصری اولسا دا، دایانیب آرخایا بویلانماق، کئچمیشیمیزه نظر سالماق گرکدیر."

  اؤن سوزده رئداکتور داها سونرا آذربایجانین چتین آنلاریندا موقاویله لرله ایکییه پارچالانماسی و داها سونرا ایروان خانلیغی نین همین تاریخی شراییطده ائرمنیلرین الینه کئچمه سی ایله راضیلاشماسی و مقصدیؤنلو شکیلده ائرمنیلرین ایروان خانلیغی اراضیسینده یئرلشدیریلمه سینی نظرده توتاراق بوگونکو آذربایجانلیلارا خطاباً یازیر: "بلکه بابانین الی یانیب، آغزینا تپیب، 1813-ده، 1828-ده، 1918-ده تاریخی سهولر ائله ییب- بس سن دونیانین بو دوز واختیندا نییه سوسورسان؟!

  غربی آذربایجان- ایندیکی ائرمنیستان دئییلن اراضی سنیندی آخی، آی اوغول! بئلی اَییلمیش آتانین بیر آیاغییندان روس، بیریندن فارس توتموشدو، اینگیلیس ده باشیندان باسیردی، ائرمنییه حاضیر یئم ائله میشدیلر. یوز ایل یاتماقمی اولار، ایکی یوز ایل یاتماقمی اولار، آتام اوغول؟"!

  رمضان حسینووون "غربی آذربایجان موهاجیر حؤکومتی: ایدئیادان گئرچکلییه" آدلی کیتابی نین بیرینجی جیلدی نین اولینده "فاکتلار نه دئییر "باشلیقلی بؤلمه ده آذربایجانین ساحه سی نین 1813-1828-جی ایله قدر تخمیناً 410 مین کیوادرات کیلومتر اولدوغونو، ایران اسارتی آلتیندا قالان گونئی آذربایجانین ساحه سی نین 280 مین کیوادرات کیلومتر، روسیا اسارتی آلتینداکی شیمالی آذربایجان اراضیسی نین ساحه سی نین 130 مین کیوادرات کیلومتر اولدوغونو، 1918-جی ایلده ایسه روسیانین تعضیقی ایله ائرمنیلره وئریلمیش ایروان خانلیغی نین ساحه سی نین ایسه 9 مین کیوادرات کیلومتر اولدوغونو قئید ائدیر. مؤلیف روسیا اسارتی آلتیندا قالان دربند خانلیغی نین ساحه سی نین 7 مین کیوادرات کیلومتر اولدوغونو، ساحه سی 114 مین کیوادرات کیلومتر اولان آذربایجان دئموکراتیک رئسپوبلیکاسی نین ایسه 1920-جی ایلده سووئت ایمپئرییاسی واسیطه سی ایله ایشغال ائدیلندن سونرا اراضیلری نین بؤیوک بیر حیصه سی بؤلوشدوروله رک 27.4 مین کیوادرات کیلومتر ساحه سی یعنی زنگه زور، گؤیچه، دره لیه ز، دیلیجانین ائرمنیستان سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکاسینا، بورچالی نین ایسه گورجوستان سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکاسینا وئریلدیگینی و نهایت 1920-1991-جی ایللرده آذربایجان سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکاسی نین اراضیسی نین روسلار طرفیندن بؤلوشدوروله رک، 86.6 مین کیوادرات کیلومتر قالدیغینی قئید ائدیر.

  مؤلیف رمضان حسینوو ساحه سی 4400 کیوادرات کیلومتر اولان داغلیق قاراباغ بؤلگه سی نین و علاوه اولاراق 7 دیگر آذربایجان رایونونون 1988-1994-جو ایللرده ایشغال ائدیلدیگینی و بئله لیکله اصلینده 20 فاییز دئییل بلکه 80 فاییز آذربایجان اراضیلری نین حال- حاضیردا ایشغال آلتیندا اولدوغونو قئید ائدیر.

  مؤلیف اثری نین 9-جو صحیفه سینده  "ائرمنیستان"  آدلی دؤولتین یارانماسی ایله باغلی یازیر: "یاخین تاریخه نظر سالساق، قدیم تورک تورپاقلاری اولان غربی آذربایجاندا  "ائرمنیستان"  آدلی بیر دؤولتین یارادیلماسی 1918-جی ایل 27 مای تاریخده تیفلیسده کئچیریلن "زاقافقازییا سئیمی" نین داغیلماسی و اورادا 3 موستقیل رئسپوبلیکانین یارادیلماسی ایله علاقه دار قبول ائدیلن قرارین نتیجه سیدیر. هله یارادیلماقدا اولان آذربایجان دئموکراتیک رئسپوبلیکاسی نین یارادیجیلارینا آوروپا اؤلکه لریندن و دیگر اؤلکه لردن تعضیق و تاثیرلرین نتیجه سی اولاراق آذربایجان دئموکراتیک رئسپوبلیکاسی نین بانیسی محمد امین رسولزاده و دیگر سیاسی لیدئرلریمیز آدی چکیلن اراضی نین ائرمنیلره وئریلمه سینه و پایتاختین قدیم اوغوز تورک شهری اولان ایروانین یارادیلاجاق ائرمنی دؤولتینه پایتاخت سئچیلمه سینه راضیلیق وئردیلر".

  مؤلیف سؤزلرینه داوام ائده رک، یازیر: "تاریخه نظر سالساق او دؤورده ائرمنیلرین پایتاختیمیز باکی شهری اولماقلا آذربایجانین هر بؤلگه سینده چوخ حدی گؤرونمه میش وحشیلیکلر تؤرتدیکلری یازیلی سندلرده و او دؤورون شاهیدلری نین ایفاده لرینده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. دوغرودور، بو گون 27 مای 1918-جی ایل تاریخینده تیفلیسده باغلانمیش سازیشه نظر سالاندا حئیفسلنمه لی چوخ شئیلر گؤرونور. یعنی سازیشه ایمضا آتماماق و غربی آذربایجان تورپاقلارینی ائرمنیلره وئرمه مک اولاردی. اصلینده حادیثه لر چوخ گرگین بیر شراییطده جریان ائدیردی. تورکیه دن قووولموش سیلاحلی ائرمنی دسته لرینه چار روسیاسی نین قوشونلاریندا خیدمت ائتمیش ائرمنی ضابیطلری رهبرلیک ائدیردی. محض، بو و یا دیگر فاکتلار قارشیسیندا ضعیف اولان یئنی یاراناجاق آذربایجان حؤکومتی نین نوماینده لری ایروان خانلیغی نین تامامیله ائرمنیلره وئریلمه سیله راضیلاشدی."

  مؤلیف سؤزلرینه داوام ائده رک، یازیر: "تورپاقلاریمیزین ائرمنیلره وئریلمه سینه باخمایاراق سندده ائرمنیلرین بیر داها آذربایجان اراضیسینه ایدیعالی اولماماسی اؤز عکسینی تاپمیشدیر. بونا باخمایاراق ائرمنیلر زامان- زامان اؤز ایشلرینی داوام ائتدیردیلر. یئنی- یئنی تورپاق ایدیعالاری و باغیشلانیلمیش اراضیده یاشایان موسلمان- تورک اهالیسی نین اورادان کؤچورولمه سینی پلانلی صورتده حیاتا کئچیرمه یه باشلادیلار".   

  رمضان حسینوو قئید ائدیلن بو مسئله لرده، ائله جه ده ائرمنیستان پرئزیدئنتی ر. کوچاریانین دانیشیقلاردا اؤزونو نالاییق آپارماسی نین قارشیسینی آلماق و اونو صولح دانیشیقلارینا راضیلیق وئرمه سینه مجبور ائتمک اوچون ده همین ایدئیانین ائففئکتیو اولماسینی بیلدیره رک تکلیف ائدیر:

  1-           "غربی آذربایجان موهاجیر حؤکومتی" نی تشکیل و تأسیس ائتمک؛ 

  2-          حؤکومتین ناظیرلر کابینئتی نین یارادیلماسی؛  

  3-          حؤکومتین پارلامئنتی نین سئچیلمه سی؛ 

  4-          یارادیلان دؤولتین بایراغی نین و گئربی نین حاضیرلانماسی، پارلامئنتده تصدیق اولونماسی؛ 

  5-          آذربایجان و تورکیه حؤکومتلریندن "غربی آذربایجان موهاجیر حؤکومتی"نین تانینماسینی خواهیش ائتمک. 

  6-          حؤکومتین فعالیتی اوچون موقتی اولاراق آذربایجان موهاجیر حؤکومتی ایداره لری نین یئرلشمه سی اوچون یئر (یئنی بینا) ایستمک؛ 

  7-          حؤکومتین تانینماسی اوچون دونیا دؤولتلرینه و بین الخالق تشکیلاتلارا یارادیلمیش حؤکومت آدیندان موراجیعت ائتمک...

  8-          حؤکومت اهالی نین سیاسی ایراده سینی و تاریخی سندلری اساس توتاراق ائرمنیستان آدلانان دؤولتین احاطه ائتدیگی بوتون اراضییه اساسلی صورتده ایدیعالیدیر.

  مؤلیف اثری نین 14-جو صحیفه سینده جنوبغربی قافقاز جمهوریتی نین مؤوجودلوغونا دا دیقتی جلب ائدیر و ایندیکی ائرمنیستان رئسپوبلیکاسینا داخیل ائدیلن آذربایجان اراضیسی نین ده بیر حیصه سینی احاطه ائدن بو رئسپوبلیکانین تاریخیندن قیسا معلومات وئریر.

  مؤلیف اثری نین 22-جی صحیفه سینده یازیر: "ائرمنیستانین پایتاختی ایروانین، قدیم چوخورسعد تورپاغی نین آلتیندا اوستونده قالان و قالمایان مادی مدنیت آبیده لری، الوان صنعت اینجیلری تصویرلی داش صندوقه لری، قایالارا حک اولونموش یازیلار و رسملر، عومومیتله، بوتون معمارلیق نمونه لری یالنیز و یالنیز آذربایجانلیلارا مخصوصدور. 1655-جی ایلده ایروانا گلمیش ژان بابتیست  تاوئرنییه نین اثرلرینده (بیرینجی جیلد) قئید ائدیلیر کی، شهر قالاسیندا یالنیز موسلمانلار یاشاییر. اون سککیز ایل سونرا بورادا اولموش باشقا بیر فرانسیز سیاحی ژان شاردئن اون جیلدلیگی نین یئنه بیرینجی جیلدینده گؤستریر کی، ایروان قالاسینی اؤزلوگونده کیچیک بیر شهر حساب ائتمک اولار. قالادا 800 ائو وار. مؤلیف یازیردی: "شهر تورپاقلارینی جنوبغربدن آخان قیرخبولاق و شیمالغربدن آخان زنگی چایلاری سوواریر. سردارین سارایی چوخ گؤزه ل، مؤحتشم بیر عیمارتدیر. مین آددیم او یاندا بیر قالا بورجو اوجالیر، اونا بورادا "کیچیک قالا"  دئییرلر." 

  تاوئرنییه و شاردئندن سونرا آوروپا سیاحلاریندان كئمئللی، کئرر- پورتئر، جئیمز مورییه، مونپئرو، کامئرون، لینچ، دوبوا و باشقالاری دا یوکسک صنعتکارلیقلا اینشا ائدیلمیش، دیقته لاییق، ذؤوق اوخشایان معمارلیق آبیده لری ایله زنگین اولان ایروان قالاسینی، خان سارایینی، اونون" شوشه بند" آدی ایله تانینمیش گوزگولو سالونونو، قالاداکی مین بیر بزکلی مسجیدلری، هوووز و حاماملاری، زنگی چایینادک ائنیب گئدن مرمر پیلله کنلی یئرالتی یولو، قالا اطرافیندا- شهر عیمارتلری، کاروانسارا و مئیدانلاری موستثنا حیرانلیقلا تصویر ائتمیشلر."

  مؤلیف سؤزلرینه داوام ائده رک ایرنانین اورتا عصر اینضیباطی مؤوقعیی و تاریخی وضعیتی ایله باغلی یازیر: "ایروان اون بئشینجی عصردن اینضیباطی مرکز کیمی تانینیب. قاراقویونلولار (1410-1467) و آغ قویونلولارین (1467-1500) حؤکمرانلیغی دؤورونده جوغرافی مؤوقعینه و یئرلی شراییطینه گؤره آدی گئنیش یاییلیب چوخورسعد ویلایتی نین اینضیباطی مرکزی اولوب. شهره سؤیکنمیش جفرآباد (ارقاوال) کندینده ایندی ده اوجالماقدا اولان بیر توربه همین دؤورون یادیگاریدیر. توربه بیشمیش کرپیجدن و داشدان تیکیلیب. کیتابه سینده امیر سعدین و اونون اوغلو پیرحسینین آدلاری چکیلیر. پیر حسین یعقوب بیدن اول چوخورسعد ویلایتی نین امیری اولوب. کیتابه ده همچنین قاراقویونلولار سولاله سی نین باشچیسی قارا یوسیفین (1410-1420) سرکرده لیگیندن بحث اولونور، اونون اوغلو پیر بوغدانین بؤیوک حؤکمدار اولماسی قئید ائدیلیر ".

  مؤلیف رمضان حسینوو ایروانین اورتا عصرلر تاریخینه و 1679-جو ایلین زلزله سینه، ائله جه ده قالانین یئنیدن آذربایجانلیلار طرفیندن اوجالدیلماسینا ایشاره ائتدیکدن سونرا اثری نین 25-جی صحیفه سینده ایروانین قدیم محلله و یئر آدلاری حاقیندا یازیر: "ایروانین محلله لری، چایلاری، بولاقلاری، داغ و تپه لری ایندی ده ائل آراسیندا (بیر قیسمی ایسه رسمی سندلرده) اؤز آدلارینی قورویوب ساخلامیشلار. مثلا، ای. شوپه نین وئردیگی معلوماتا گؤره اون سککیزینجی عصرده ایروانین اوچ ایری محلله سی اولموشدور: شهر، تپه باشی، دمیربولاق. عینی آدی داشییان همین محلله لر ایندی ده شهرین ایری محلله لری ساییلماقدادیر ".

  مؤلیف کیتابیندا ایروانین و عومومیتله آذربایجانین موعاصیر تاریخینه ایشاره ائده رک، ایروانین هانسی تاریخی شراییطده ائرمنیلره گذشته گئدیلدیگینه آیدینلیق گتیریر.

  رمضان حسینوو اثری نین 77-جی صحیفه سینده قدیم آذربایجان اراضیسی ایروان ماحالی نین و عومومیتله غربی آذربایجانین توپونیملری نین ائرمنیلر طرفیندن دییشمه لری و بو مسئله ایله باغلی منفور مقصدلری حاققیندا یازیر: "ائرمنیلر غربی آذربایجانداکی تورک نیشانه لرینی کسمک اوچون بوراداکی بوتون تورک آدلارینی دگیشدیرمیشلر. عزیز علی اکبرلی نین "قدیم تورک- اوغوز یوردو "ائرمنیستان"  کیتابیندا بو مسئله لره ایشیق توتولور. بو گون "ائرمنیستان"  آدلانان غربی آذربایجانین ساحه سی 29.8 مین کیوادرات کیلومتردیر. بورایا 36 رایون، 24 شهر و کندلر داخیلدیر. او جومله دن واختیله غربی آذربایجاندا 7 ماحال وار ایدی.

  ائرمنیلر زامان- زامان تورک ایزلرینی ایتیرمک اوچون بوراداکی تورک یئر آدلارینی ائرمنیلشدیرمک سیاستینی ده حیاتا کئچیریبلر. مثلا رایون آدلارینی اونلار بئله ائرمنیلشدیریبلر: آبارانی "آپاران" ائله ییبلر. او جومله دن دامجیلینی "مراوژان"، باباکیشینی  "بوژاکان"، گولابلینی "دزوراقلوخ" شکلینه سالیبلار و سایر.

  آکین رایونو "آنی"یه چئوریبلر. ائله جه ده همین رایونون کندلریندن سؤیودلونو "سارناخپیور" ، ببیرلینی  "بارتسراشئن"، داشقالانی "کارابئرد" کیمی دییشیبلر و سایر. واختیله دده- بابالاریمیزین ماناس آدلاندیردیغی رایونو اول آللاه وئردی، سونرا ایسه "تومانیان"  ائله ییبلر. ائله جه ده قاچاغان کندی نین آدینی "آرئوادزور"، اوزونلاری ایسه "اودزون"  شکلینه سالیبلار و سایر " .

  مؤلیف غربی آذربایجاندا ائرمنیلرین تورک منشالی آذربایجان توپونیملرینی دییشمه سینی عکس ائتدیرمکله یاناشی، 80-جی ایللرده آذربایجانلیلارین همین وطنلری و یورد یئرلرینده ائرمنیلر طرفیندن وحشیجه سینه قتله یئتیریلمه سی و قووولماسینا دا ایشاره ائدیر.

  رمضان حسینوو اثری نین بیرینجی جیلدی نین سونلاریندا اییرمینجی عصرین آخیرلاریندا علاوه  اولاراق آذربایجانین 20 فاییز تورپاقلارینی ائرمنیلرین ایشغال ائتمه سی مسئله سی و بو ساحه ده بین الخالق میلتلر تشكیلاتینین تهلوکه سیزلیک شوراسی نین قطعنامه لری، بیاناتلاری و سایر عکس ائتدیریلمیشدیر.

  آرتیق اثرین ایکینجي حیصه سی اولان "اولو یوردوم ایروان" کیتابی دا چاپدان چیخیب. سئویندیریجی حالدیر کی، اؤلکه پرئزیدئنتی جناب ایلهام علییئو و آذربایجانین میلی مجلیسی بو گون غربی آذربایجان و خصوصاً ده ایروان حاقیندا اؤز ناراحاتچیلیقلارینی بیلدیرمیش و بو تورپاقلارین تاریخی آذربایجان اراضیلری اولدوغونو بیان ائتمیشلر. بو گون "غربی آذربایجان موهاجیر حؤکومتی : ایدئیادان گئرچکلییه"  کیتابی چوخ بؤیوک اهمیته مالیک تاریخی اثردیر. بو کیتابین هر ایکی جیلدی نین روس و اینگلیس دیللرینه ترجومه سی و نشری گونون ان واجیب مسئله سیدیر.