ایماژیسم (تصویرگرالیق- تصویر‏چی‏لیک)

ائزراپاوند

یونیس صفدری

ایماژیسم تئرمینی چوخلو بحث‏لره سبب اولموشدور. بیرسیرالاری اونو هئلئنیسم(یونان‏لی‏لارین دیل و کولتورو)آنلامیندا دؤشونه‏رلر،بیر سیرالاری دا هئچ بیر گؤزله سیز بو تئرمینی هر تؤر سربست شئعر(verselibre)اوچون قولانمیشلاردیر. بوسؤزجوک وتئرمینین دوغولدوغو زامان مؤللفین خقوقونو ثبت ائتمه‏دییم ایچین البتده داها ایندی بوتئرمینین بئله ایشلنمه‏ سی ‏نین قاباغینی ‏دا آلابیلمه‏ یه ‏جه ‏یم.آنجاق بوایصطلاحی اورتایا چیخاردیقدا اوندان ذهنیمده نه کیمی بیر آنلام اولدوغونو آچیقلاماق ایسته‏‏ییرم. ائله ‏جه ‏ده کوللئکتیو حالدا بو تئرمین باره‏‏ده ایندیکی فیکیرلریمین ده‏یشمیش اولدوغونودا آرتیق تضمین ائده بیلمم‏‏ده چتین‏دیر. من عوامروعون بؤیوک بیر حیصّه ‏سین صنعت ‏لرین آراشدیرما سینا حصر ائتمیشم. بونا گؤره‏ده آرا- سیرا صنعت اوزرینده دؤشوندویومده اولسون کی بودونیانین کیچیک بیر مسأله‏ سینی ایشیقلاندیرا بیله ‏مه ‏دییمده یاخود حتی اؤزفیکیرلریمی صنعتین ماهیّتی ونتیجه‏ سی واونون گیرلی یؤن‏لری اوزرینده انتظام وئره­بیله ‏مه ‏دییمده چوخ تأسف ائدیرم بو توپلونون ایکینجی مقاله‏سینده بونو وورغولامیشام کی enerji(pattern) - خئم(انگاره)لری یارادیر. بیر سیرا اؤرنک‏لرده سؤیله میشدیم. ایندی‏ده آرتیریرام کی ایماژلاری‏ دا(تصویرلری) آرتیق دویغوسال انئرژی(Emotions)اولوشدورور.بواؤرنک دئییلدیرکی «ایضاحلی مئتافورو(explanafory metaphor) یاراداندا دویغودور.بوایه ‏دوغرودورکی بوایکی‏‏لی نین آراسیندا توقلی‏لییی دوزگون معین لشدیرمکده چتین دیر.بیزه کاذب مئتافورلار(false metaphor)ایله "بزه‏مه مئتافورمالار" سویچولره بوراخمیشیق کی هر حالدابوقونو ایله ایلگی‏لی دئییلدیر.ذهن کیفایت قدر گوجلو اولدوغوزامان ساده دویغونون شدّتلی لییی ذهن‏ده سخئم(انگاره)لرین یارانماسینا سبب اولار.بلکه‏‏ده سخئم(انگاره)یئرینه آحاد انگاره یاخود آحاد طرح تئرمین‏لرینی ایشلتمه‏لی‏یم (من بوفیکیرده دئییلیم کی تکجه شدتلی دویغوبئله بیر اجزالاری یارادابیلیر،من بئله دوشونورم کی بو اجزالار هر حالدادیوغو آفئکتلریندن ایره‏لی گلیرلر .من سخئم ائلجه ده ایشله‏و‏سل بزه‏مه،نزیین ()تئرمین‏لری آراسنیداکی فرقلی لییی بللی ائتمکدن اوترو بورادا احادانگاره تئرمینیدن فایدالاناجاغام.ایشله و‏سل تزییین –بز‏ه‏مه مقصدیم دن ترویادوواری نین سخنمی کیمی بیر شئی دیر.(م-او-12-نجی یوز ایله یاخین ترویالی‏لارین یونانلی‏لارا قارشی اوز اولکه‏لری اطرافیندا چکدیکلری دووار)بو دوواردان یانلیز1-ینجی لایی‏نین بوروشقلوغو یادا بیرینجی لای ایله ددوارین 2-ینجی لایی نی تلفیق ائدیلمه‏سی بیر بارادیجی‏لیق اوغوشبو دوواردان یانلیز1-ینجی لایی‏نین بوروشقلوغو یادا بیرینجی لای ایله ددوارین 2-ینجی لایی نی تلفیق ائدیلمه‏سی بیر بارادیجی‏لیق اوغوشقالانی ایسه تکرار و تقلید ایدی.

"سخئم واحیدی"یاورتیستسیک vorticisimmصنعت‏ده 1912ده ویند هام لوییس طرفیندن یارانان بیر جریان ودالغادیر "نقش"pictureدن یونه‏تبم همن بیره‏سیل(نودی)جوشما وپوسگورمه‏لردیر."سحئم"یئرینده‏جه بیر باشقا جتین لیک دیر."سحئم واحدی"اوقدر ساده‏دیر کی اونو نئچه دونه ذهن‏‏ده قایتارماق،تکرار و مسجّم ائتمک اولار.بوقاریتارما نئچه دفه تکرار ائدیلدیکده گئندیکجه بوروشوق و یوروجو فایداسیز اولدوغو اوچون داها اوندا بیر نقشpiktureچئوریلری.بو نقش یا عکسpicturreدئمک اوار کی چوخلو شکیل‏لرین تشکّل ائتدیییی بیر واحید دیر.arrangement of formsspml سحئم واحدی ایله همن شکیل‏لرین ائتدییی واحیدله یا نقش دویغودان ایره‏لی گلدییی کیمی چئشیدلی دیر.ذهن‏ین ایچری سیندن دوغدوغو زامان subjektiv(ذهنیِ)دیر.بوحالدا چوخ احتمال کی دشیل objektعامل‏لر ذهنی ائتگی‏لندیریر. ائله‏جه ده ذهنه جذب اولاراق قاریشیر یئربه یئر اولورواوز اورژینالیندان فرقلی اولارق ایماژشکلینده اوزه چخیر.ایکینجی سی بودور کی ایماژاوبئکتیو وعئینی ده اولار بیلر.دویغو بیر سیرا  دشیل objektivگورونتو و منطر ‏لری یاخود دا اکیوم لاری ائشیکدن آلاراق اونلاری ال­ده ییلمه‏میش شکیلده ذهنه کوچورو بئله‏لیکله ده اونلار ذهنین سایدان سولاریندا جیلالاناراق هر تور ارتیق و اضافه شئی لردن  سیلینیرلر ، بئله­لیکده اونلارین تکجه اوستون و دراماتیک کیفیت­لری قوروناراق دیشیل (objective) بیر اؤبیئکت کیمی اورتایا چیخیرلار . هر ایکی حالدا ، ایماژ بیر ساده دوشونجه­دن داها اوستون دور . بو انئرژی دن تیخانمیش ، ( دولدورولموش ) بیر سیرابیری- بیرینه هؤرولموش دوشونجه­لر سیستئمی دیر . ایماژبویو اؤزه­للیک­لره مالک اولماسا منیم تعریف­لریم­له اوست- اوسته دوشور . یعنی بو حالدا او بیر ایماژیوخ ، بیر بزمه ؛ بیر طرح ؛ بیر تنقید  یا خودد بیر مظمون ، حتی یاخشی بیر نثر یا بیر یادداشت و داها هر نه­ایسه اولا بیلر او ایماژدان باشقا .

منجه ایماژایله واسطه سیز ، ساده و بیر باشا بیر داورانیشیمیز اولمالی دیر ، بو او دئمک دیر کی ایماژ  الده ائدیلدییی زامان اونا هر تورلو آسیلقان­لاری و بزک­لری آرتیرماقدان واز کئچمه­لیییک .

ایماژدان ایماژیسمه دوغرو :

ایکینجی قونوموموز بو دور کی منجه هر بیر یاخشی شئعر ان آزیندان دیرلی بیر نثر ( یازی ) کیمی دوزگون و یاخشی یازیلمالی­دیر . بو سؤز او قدر آیدین­دیر کی منجه هئچ­کیمسه بونا قارشی اولا بیلمز . اگرسه بیریسینین دانیشماغا ، سؤیله­مه­یه سؤزی واردیرسا بیز اونون سؤزجوکلری دالی – قاباق ائتمک استعداد و باجاریغینا دئییل ، هر نه دن قاباق نه دئمک ایسته دییینه دقت یئتیرمه­لیییک . دوشونجه و دویولاری آلچاق اولان آدام اؤز دوشونجه­سینی زرلی کاغیذا ، رنگلی کاغیذلارا بوکسه ده یئنه دوشونجه­سی آلچاق­دیر . اوچونجوسو من بئله دوشونورم کی فورمانی  اولوشدوران دویغو ( emosia) لاردیر . بو دا تکجه گؤرمه­لی و رنگلی فورمالار دئییل ، ائله جه ده یئنه ائشیدیلمه­لی (موسیقییایی ) فورمالار دا ائموسیونال داورانیشلادان ایره­لی گلیرلر . بو موسیق­سل اساس اوقدر آیدین و سایدام­دیر کی بللی اولدوغو اوزره اونون ثبوتونا هئچ بیر گرک دویولمور. شئعر ، موزیک (ریتم ) فورمالاری ایله اوغون­لاشان سؤزجوک­لرین بیر« تشکل » یاخود « ترکیب »ی دیر منجه . ایندیکی دورومدا موسیقی دئدیییمیزده « جینگیلتی» /timbre/ دن آرتیق بیر آنلاما دلالت ائتمیر . منجه ریتمیک شکیل­لر ائنرژی یا اؤزل بیر ائموسییا ( دویغو ) تحریک (dinamika)ینه معروض قالمادیقلاری زامان کاذب و چوخ سطحی دیرلر .

هر بیر کیشی دئیه بیلر :

او کیشی اوتاقدا دوراندا

گؤزلری قالدی تاواندا

( John jones stood the floor . He saw the ceiling)

یاخود شش هئجالی :

  ساعات سگگیزده

گول چیچک دیزده

(John jones who rang the bell at namber eight)

هر بیر آغیزا گلن سؤزو چوخ راحاتجاسینا بو بئش Retod (بئش هیجادان یارانان ریتم دیر – iambic pentameter ) قالب ده یئرلشدیرمک

مومکون دور . یا اؤرنک اوچون بارماقلاریلا اونا قدر سایا بیلن آدام اوچون چتین بیر ایش دئییل­دیر . کی اون هئجالی  بیر شئی یازماق ایسته­دیکده

اونونجو هئجادا قورتاراراق 11 ینجی هئجا ایله ایکینجی سطری یازا بیلمه­سین .

هر حالدا دویغو (emosia) ائله­جه­ده جینگیلتی(طنین ) سیستئم­لرینی یارادیر . « قافیه­نی طرد ائتمک بحثی » منجه بیر کیمسه­نین « وورماق، دورماق ، قیرماق » کیمی سؤزلری قافیه ائتمه چتین­لیینی چکمه­سیندن ایره­لی گلمه­میشدیر . بیر سیرا ائنرژیک و ائموسیونال آنلاملار واردیر کی اونلاری هر کیمسه آغزینا گلن سؤزلرله افاده ائده بیلمه­ییر ، قافیه­نی نقض ائلمکده بلکه بوندان آسیلی­دیر . البته بونودا بیلیرم کی 5 وئتودلو ریتم­ده هر کیمسه اوچون سؤیله­مه اختیارلاری و سربست­لیک داها گئنیش دیر . حتی هر حالدا یارادیجی ائنرژی و ائموسیالاردان یارانان بیر سیرا شئعرسل حالت­لری و ائتگی­لری ده ایفاده ائتمک اوچون بیر سیرا اویغولاما ریتم­لر و گؤزل قالب­لرده واردیر .

یئنی و سربست  (verse liber)  شئعرین ده البته­ده باشقا پیس شئعر چئشیدلری کیمی پیس اولا بیلمه سی موضوع­دا چوخ تزه بیر تاپینتی یا نائلییت دئییلدیر 11 – عصر بوندان قاباق ری­هاکو (لی­بو)/Rihaku(Libo)/ ، کوتسوجن(چویوآن)/Kutsugen(choyuan)/ نین تنقیدچیلری­نین سربست شئعرلرینده اؤز ایسته­دیکلری ریتمه ال تاپا بیلمه­دیکلرینه گؤره کوتسوجن ­دن گیلئیله­نه­رک دئییردی : اونلار « دالغالارین یئرینه کؤپوک­لره ال تاپمیشلار» بو اونون اؤز سؤزلری­دیر ؛ yoba geki taiha kai ria to mu giu

          (TOایله ŞOCO اؤز شئعرلرینده سینیق – سالخاق دالغالاری یانسیدیرلار ، اونلارین شئعرلرینده دالغالارین قالخیشماسی یوخدور . بونا گؤره ده کؤپوک­لردن آرتیق دئییل )

بئله­لیکله ده بیر کیمسه یارادیجیلیق انئرژی­سی و ائموسیالارا مالک دئییلسه ، منجه یاخشیسی بودور کی او بیر سیرا اویغون هئجالارلا ، ریتملی سؤزجوکلری بیر آرایا گتیره­رک بیر شئی یاراتسین ، بئله­لیکله­ده اؤز شئعر یارادیجی­لیغینا بیر ریتمیک بینا ( منظومه – نظم – Pofma) یارادا بیلدییی قدر راضی قالسین . منجه اویغولاما ریتم و اؤلچولرین بو قدر یانغین اولماسینین سسی ده ائله بودور . دوزگون و یاخشی بیر شئعر اولمایان بیر سربست شئعرین اساس پوئنی اودور کی اوخوجو ائله بیر شئعرین (ریتمیک اولمادیغی اوچون ) دَیَرسیزلیینی داها تئز باشا دوشه بیلر . حال بوکی

بئله بیر پوئن ده شوبهه­لی دیر . منیم پیس شئعردن ایستر سربست شئعر ، ایسته­رسه ده ریتمیک اولسون مقصدیم او شئعردیرکی پوئتیک­لییه بؤیوک ائتگی­سی اولان دویغوسال­لیق دان اوزاق اولدوغو حالدا ، اوزده اوخوجو یا شئعرین دویغودان قاباردیغینی تحمیل ائدرک اونو آلداتماق ایسته­ییر . شاعیر باجاریغی ایله سؤزجوکلره اؤز یارادیجی ائموسیونال ( دویغو سال ) وضعیتینی یوکله­ده بیلمه­سه منجه شئعری ، شئعر اولا بیلمزدیر . بونودا قئید ائدیم کی ائلئکتریک بیر ماکئنانین ولتاژی حددیندن آرتیق اولدوغو زامان بیز بیر صنعتکار دئییل ، صیرف دویغولارینا قاپسانان بیریسی ایله قارشی­ – قارشی­یاییق ان یوکسک صنعتکار منجه او صنعتکاردیر کی ماکیناسی ان یوخاری ولتاژلاری آلدیقدا دایاناجاقلی­دیر . بئله­لیکله بو ماکئنا نه قدر دقیق و یئتگین اولسا ، بیر اوقدریوخاری ولتاژ و چئشیدلی جریانلارا دؤزه بیلمکده ، بیر اوقدر بونلاری ثبت ائتمکده باجاراقلی­دیر .

بوندان بئله آنلاشیلماسین کی صنعتکار حرف بیر منفعل موجود ،یاخود دویغو آفئکت­لری و جریانلاری اوچون بیر آلیجی (گیرنده) ماکینادیر و داها هئچ نه . منجه یاخشی بیر صنعتکار سارینتی (زلزله) ریشتئرلرینی اؤلچن بیر دستگاه کیمی دیر . تکجه بو فرقله کی صنعتکار ماکئنانین ثبت و یازماق کئیفیت­لریندن ده آرتیق باشقا بیر اؤزه­للییه ده یئیه­دیر . اودا یارادیجی­لیق دیر . او اؤز دستگاهینی ایشله­مه­یه و یاراتماغادا زورلایا بیلر . ائله­جه­ده او آلدیغی ولتاژلاری ، سارنیتی ­لاری ( دویغو آفئکت­لرینی ) ایسته­دییی کیم یؤنلندیره بیلمه­یه­ده باجاراقلی­دیر . بوتون بونلار او دئمک­دیر کی

یارادیجی صنعتکار اؤزونده جریان ائدن ، آخان حیات انئرژی­لرینی بؤلوملندیرمه­یه ، یؤنلندیرمه­یه گرک اولان باجاریغا یئیه­دیر .

بونونلادا ایندی من هم وورتیست­لرین ، همده اؤزومون ایندیکی دورومدا موقعیمیزی ییغجام حالدا گؤستره بیلرم : انئرژی یاخود ائموسییا ( دویغو – عاطفه ) فورمادا عکس اولونور . انئرژی­نین ایلک عکس اولوندوغو چیلخا فورم ایسه اؤزه­ل اولاراق همن رساملیقدا ،یا هئیکل یونما دا بنزرلیکدن

و باغلی­لیقدان اوزاق اولاراق تجلی تاپان فورمادیر . بو فورما ایفاده ساحه­سی باخیمیندان گئنیش بیر آلانی ایچره­سینده بیر آرایا گتیره­رک        

دوواری طرحی­ندن توتموش ویلیندهام­لویسین « آتئن­لی تیمون »Timon in Athens/ / شئعری و داها دا ودز وئرث/Wades Worth/ ین آغاجین یونتما اثرلرینی ده بوسبوتون ایچره­سینه آلماقدادیر . چیلخا(ناب) فورمادا اؤزونو گؤسترن انئرژی همن داشیق سسلریندن فرقلی اولاراق صیرف موسقی­ده جریان ائدن سس آخیمی کیمی تجلی تاپان انئرژی دیر .

بیر انئرژی یاخود ائموسییا ( دویغو)نین اورتایا چیخاردیغی ایماژ ، سؤزجوکلرین آراچیلیغی ایله اؤزونو آچیقلایا ، ایفاده ائده بیلر . ائله­جه­ده ایماژین سؤزجوک دن باشقا هر بیر دویوملو شئی­له ایفاده ائدیلمه­سی ده منجه بیر چئشیدله انئرژی­نی بوشا ئورمکدیر . ایماژلارین شفاهی ایفاده­سینی «ریتمیک فورما »/ Rhythm Form /  یاخود« جینگیلتی­لی (سس­لی) فورما »/ Timbre Form /  لارلا اویغون و متناجس شکیلده گوجلندیرمک مومکون دور . « ریتمیک فورما » یاخود « جینگیلتی­لی فورما » دئدیکده مقصدیم تکرارلی فورمالار دئییلدیر . چونکو گرکمز تکرارلار منجه بیر اثر اوچون چوخ ضررلی اولا بیلر . هر یاراتمانین سیناق داشی ان ایلک یارادیجی­لیق و بداعت­دیر . بو ایسه صنعتی باشقا صنعت چئشیدلریندن فرقلندیرن بیر اساس دیر . « وورتیست»ه گؤره یارادیجی­لیق گوجونو « اؤرگوت­سل­لشدیرن  ان بیرینجی بداعت و باجاریق هر بیر بؤیوک صنعتکارین اساس یارادیجی­لیق ایلکه­سی دیر . بئله بیر صنعتکار « اؤز اثرینین فورماسینی باشقاسینین اثریندن چیخاران » صنعتکارلا مقایسه­ده سونسوز درجه ده اوندان اوستون دور . اوزده یارادیجی­لیق اوچون هئچ بیر بداعت باجاریغی گرکمه­ییر . آنجاق بؤیوک انئرژی آخیمی هر زامان بؤیوک ده­ییشمه­لر ، یئنی­لشمه و یارادیجی­لیق گرک­لییی آردیندادیر .